خيّاط ، انتصار ، 52 - 51 ) . شهرستانى مىگويد : ميل نظّام بيشتر به فلاسفهء طبيعى بوده تا حكماى الهى ، و اين مقاله را نيز از همان فلاسفهء طبيعى قائل به ظهور و كمون اقتباس كرده است ، و مىخواهد بگويد : خداى تعالى موجودات را دفعة واحده خلق كرده و برخى از آنها را در برخى ديگر كامن ساخته ، و آنگاه آنان را به ترتيبى وضع كرده كه يكى را پس از ديگرى ظاهر مىسازد ( الملل و النحل ، 62 - 61 ) . 9 . حجّيّت اخبار . در مورد حجّت بودن اخبار نيز نظّام رأى خاصّى داشته كه موجب گفت و گوى فراوان شده و اهل علم برخى او را تصويب كرده ، ولى بيشتر آنان وى را ردّ و حتّى تكفير كرده‌اند . به نظر وى حجّت در احكام شرعى قول امام معصوم است . و چنان كه ابن ابى الحديد نيز گفته : همين قول را شيعه از وى پسنديده و اقتباس كرده‌اند ( شرح نهج البلاغه ، 6 / 32 - 129 ؛ 1 / 82 ) و چنان كه ابن راوندى گفته « معتزلهء متشيّع يعنى كسانى كه امامت حضرت على ( ع ) را اثبات كرده‌اند ، با استفاده از اين قول ، معتقد شده‌اند كه همهء كسانى كه از مساعدت او دست نگاه داشتند ، با اين كار خود خطا كرده‌اند ، و در نيافته‌اند كه با اين خطاى خود شايد از ايمان نيز خارج گشته‌اند و از دوزخيان شده‌اند » ( خيّاط ، انتصار ، 99 ) . امّا نظّام ظاهرا تا اين حدّ به حجّت بودن قول امام معصوم پايبند نبوده است ، زيرا نقل كرده‌اند كه وى حضرت على ( ع ) و عبد اللّه بن مسعود را به سبب اينكه مىگفته‌اند ، به نظر خود چنين مىگويم ، ( « اقول فيها برأيى » ) تخطئه كرده است ( شهرستانى ، الملل و النحل ، 57 ) . به هر صورت ، نظّام « خبر واحد » را ابطال كرده مىگويد كه خبر واحد موجب علم ضرورى نمىشود . و نيز انكار كرده است كه اجماع در شريعت حجّت باشد ، زيرا جايز و ممكن است كه امّت همه بر خطا اجماع كنند ، و اگر امّت همه نيز بر حكمى شرعى اجماع كنند باز جايز است كه خطا كنند ( ابن قتيبه ، تأويل مختلف الحديث ، 24 - 22 ) . بغدادى پس از نقل اين قول نظّام او را متهم مىكند به اينكه « وى با ابطال طرق احكام فروع شريعت مىخواهد خود شريعت را باطل كند » ( الفرق ، 129 ) . و از وى روايت شده است كه به : اخبار چيزى را نمىتوان دانست ، و مادر حقيقت به اخبار خداى تعالى و به اخبار رسول ( ص ) و اهل دين او چيزى را نمىتوانيم بدانيم . و اين بدان سبب است كه وى مدّعى بود معلومات بر دو نوع است : محسوس و غير محسوس . از معلومات محسوس ، يكى اجسام است ، و علم به آنها جز از راه حواسّ مقدور نيست ، و اما